§ Terimler sözlüğü
Açık kaynak · Beta
Türkçe terimler sözlüğü
Türkçe
Yapay Zekâ
Sözlüğü.
AI safety ve yönetişim alanındaki temel İngilizce terimlerin Türkçe karşılıkları. Tek bir terimler sözlüğü içinde, hızlı arama ve kategori dizini ile.
§ 01 / Giriş
Neden Türkçe?
Son birkaç yılda yapay zekâ ve yapay zekâ güvenliği, sadece teknoloji meraklılarının değil medyanın ve günlük sohbetlerin de vazgeçilmez konularından biri hâline geldi. Kavramlar çoğaldı, tartışmalar derinleşti ama kullandığımız terimlerin çoğu hâlâ İngilizce. Oysa bu terimlerin Türkçe karşılıklarının olması iş dünyasından akademiye, arka planı ne olursa olsun kişilerin ve kurumların ortak bir zeminde buluşturabilir, yapay zeka regülasyonlarını kolaylaştırabilir, belki hepsinden de önemlisi bu alanda kültürel sahiplenmeyi destekleyebilir.
Belki gündelik hayatınızda hala İngilizce terimleri tercih etmeye devam edeceksiniz, açıkçası muhtemelen ben de öyle yapacağım. Ama zamanında "computer" yerine "bilgisayar" demeyi seçtiysek belki bu kavramları daha çok severiz, kim bilir?
Temel Kavramlar
Advanced AI
gelişmiş yapay zekâ
Agent
ajan
Algorithm
algoritma
Artificial General IntelligenceAGI
genel yapay zekâ
Artificial IntelligenceAI
yapay zekâ
Artificial SuperintelligenceASI
süper yapay zekâüstün yapay zekâ
Autonomous
otonomözerkmuhtar
Autonomy
otonomiözerklikmuhtariyet
Bayesian Agent
Bayesyen ajan
Biasin AI
önyargıyanlılıkeğilimmeyilsapma
Bias-Variance Trade-off
önyargı-varyans dengesi
Big Data
büyük veri
Capability
kabiliyetyetenek
Chatbot
sohbet robotu
Classification
sınıflandırmatasnif
Clustering
kümelemeküme analizi
Collective Superintelligence
müşterek süper zekâtoplu süper zekâ
Computer Vision
bilgisayarlı görmegörüntü işleme
Cross-Validation
çapraz doğrulama
Data Mining
veri madenciliği
Data Science
veri bilimi
Decision Tree
karar ağacı
Feature
öznitelik
Frontier AI Model
öncü yapay zekâ
Generalization
genelleme
Goal-seeking Behavior
hedef odaklı davranış
Good Old-Fashioned Artificial IntelligenceGOFAI
eski usul yapay zekâ
Gradient Descent
gradyan inişi
InferenceMachine Learning
çıkarımçıkarsama
Intelligence Explosion
zekâ patlaması
Knowledge Representation
bilgi temsili
Label
etiket
Machine Learning
makine öğrenmesi
ModelML Model
model
Narrow AI
dar yapay zekâ
Natural Language ProcessingNLP
doğal dil işleme
Neural Network
sinir ağı
Overfitting
aşırı uyum
PrivacyData Privacy
veri mahremiyeti
Quality Superintelligence
nitelik süper zekâsı
Random Forest
Random Forest
Recursive Self-Improvement
özyinelemeli öz geliştirme
Regression
regresyon (analizi)bağıntı çözümlemesi
Reinforcement Learning
pekiştirmeli öğrenme
Robotics
robotik
Seed AI
tohum yapay zekâ
Self-improving
kendi kendini geliştirmek
Semi-Supervised Learning
yarı denetimli öğrenmekısmen denetimli öğrenme
Speed Superintelligence
hız süper zekâsı
Supervised Learning
denetimli öğrenmegözetimli öğrenme
Support Vector MachineSVM
destek vektör makinesi
Test Data
test verisisınama verisi
Training Data
eğitim verisi
Transfer Learning
aktarımlı öğrenme
Turing Test
Turing testi
Underfitting
yetersiz uyumeksik öğrenme
Unsupervised Learning
denetimsiz öğrenmegözetimsiz öğrenme
Validation Data
doğrulama verisi
Derin Öğrenme
Activation Function
aktivasyon fonksiyonuetkinleştirme fonksiyonu
Adam Optimizer
ADAM optimizatörüADAM eniyileştiricisi
Adversarial Training
çatışmacı eğitimçatışmalı eğitim
Attention Mechanism
dikkat mekanizması
Autoencoder
otomatik kodlayıcıotomatik enkoder
Backpropagation
geri yayılım
Batch Normalization
yığın normalleştirme
Batch Size
yığın büyüklüğütoplu işlem boyutu
BiasNeural Network
eğilim
Contextual Embedding
bağlamsal vektörizasyonbağlamsal vektörleştirme
Convolutional Neural NetworkCNN
evrişimli sinir ağıkonvolüsyonel sinir ağı
Decoder
kod çözücüdekoderçözücü
Deep Learning
derin öğrenme
Deep Neural Network
derin yapay sinir ağıderin sinir ağı
Diffusion Model
difüzyon modeliyayılım modeli
Dropout
seyreltmebırakmaNöron atlamaDropout
Early Stopping
erken durdurmaerken duraklama
Encoder
kodlayıcıenkoder
Epoch
epokdevir
Fine-Tuning
ince ayar (çekmek)
Gated Recurrent UnitGRU
geçitli özyinelemeli birim
Generative Adversarial NetworkGAN
üretici çatışmacı ağ
Generative Model
üretici model
Learning Rate
öğrenme oranı
Long Short-Term MemoryLSTM
uzun-kısa vadeli bellekuzun-kısa süreli bellek
Loss Function
kayıp fonksiyonu
Neural Architecture
sinir ağı mimarisisinir mimarisi
Neuromorphic AI
nöromorfik yapay zekâsinirbiçimsel yapay zekâ
Optimizer
optimize edicioptimizatöreniyileştirici
Pretraining
ön eğitim
Recurrent Neural NetworkRNN
özyinelemeli sinir ağıreküran sinir ağı
ReLU
ReLUdoğrultulmuş doğrusal birim
Self-Attention
öz-dikkat
Stochastic Gradient DescentSGD
stokastik gradyan inişirassal gradyan iniş
Transformer
TransformerTransformatör
Variational AutoencoderVAE
varyasyonel otomatik kodlayıcı/enkoderçeşitlemeli otomatik kodlayıcı/enkoder
Weight
ağırlıkkatsayı
Word Embedding
kelime vektörleştirmekelime vektörizasyonu
Büyük Dil Modelleri
Content Filtering
içerik filtreleme
Context Length
bağlam uzunluğu
Context Window
bağlam penceresi
Decoder-Only Model
salt çözücü modelsalt dekoder model
Encoder-Decoder Model
kodlayıcı-kod çözücü modelikodlayıcı-çözücü modelenkoder-dekoder model
Few-Shot Learning
az örnekli öğrenme
Generative Pre-trained TransformerGPT
üretici ön eğitimli transformatör
HallucinationAI
halüsinasyonsanrı
In-Context Learning
bağlam içi öğrenme
Instruction Tuning
talimat ince ayarı
Knowledge Cutoff
bilgi kesinti tarihi
Language Model
dil modeli
Large Language ModelLLM
büyük dil modeli
Multi-turn Conversation
çok turlu sohbet
Prompt
istem
Prompt Engineering
istem mühendisliği
Reinforcement Learning from Human FeedbackRLHF
insan geri bildirimli pekiştirmeli öğrenmeinsan geri bildirimli pekiştirme
Retrieval-Augmented GenerationRAG
erişim-destekli üretim
Samplingin Generation
örnekleme
Token
token
Tokenization
tokenizasyontokenleştirme
ToxicityAI
toksikliktoksisite
Vector Database
vektör veritabanı
Zero-Shot Learning
sıfır örnekli öğrenme
Güvenlik & Etik
Accountability
hesap verebilirlik
Adversarial Attack
çatışmacı saldırı
Adversarial Example
çatışmacı örnek
AI Safety
yapay zekâ güvenliği
Algorithmic Bias
algoritmik önyargıalgoritmik yanlılık
Bias Mitigation
önyargı azaltmaönyargı giderme
Black Box
kara kutu
Boxing Methods
kutuya kapama metotlarıkutulama metotlarıkutuya kapama yöntemlerikutulama yöntemleri
Data Poisoning
veri zehirlemeveri zehirlenmesi
Differential Privacy
diferansiyel mahremiyetfark ayrımlı mahremiyetayrımsal mahremiyet
Disinformation
dezenformasyon
Ethical AI
etik yapay zekâ
Explainability
açıklanabilirlikizah edilebilirlik
Fairness
adalethakkaniyet
Fast Takeoff
hızlı kalkış
Federated Learning
federatif öğrenmedağıtık öğrenme
Human-in-the-Loop
insanlı döngüdöngüde insan
Infrastructure Profusion
altyapı taşkını
Interpretability
yorumlanabilirlik
Kill Switch
acil durdurma
Malignant Failure Modes
kötücül başarısızlık kipleri
Mind Crime
zihin suçu
Misinformation
mezenformasyon
Model Auditing
model denetimimodel teftişi
Reliability
güvenilirlik
Robustness
sağlamlık
Rogue AI
asi yapay zekâserseri yapay zekâ
Situational Awareness
durumsal farkındalık
Transparency
şeffaflık
Tripwire
yapay zekâ kapanı
Uyumlandırma
AI Alignment
yapay zekâ uyumlandırmayapay zekâ hizalamayapay zekâyı hizaya getirme
Alignment Problem
hizalama problemihizalanma problemiuyumlanma problemi
Coherent Extrapolated Volition
tutarlı dışdeğerlenmiş istemtutarlı ekstrapole volisyon
Computronium
kompütronyum
Direct Specification
doğrudan (hedef) tanımlamadoğrudan spesifikasyon
Existential Catastrophe
varoluşsal felâket
Existential Risk
varoluşsal riskvaroluş riskimevcudiyet riski
Goal Specification
hedef tanımlamahedef spesifikasyonu
Goal-Content Integrity
hedef-içerik bütünlüğü
Indirect Normativity
dolaylı normatiflikdolaylı düzgüsellik
Inner Alignment
iç uyumiç hizalama
Instrumental Goals
araçsal hedeflerara hedefler
Motivation Selection
motivasyon seçimi
Motivational Scaffolding
güdüsel payandamotivasyonel payanda
Orthogonality Thesis
ortogonalite tezidiklik tezibağımsızlık tezi
Outer Alignment
dış uyumdış hizalama
Perverse Instantiation
sapkın somutlaştırma
Power-seeking
güç arayışı
Recalcitrance
direngenlik
Resource Acquisition
kaynak edinimi
Reward Function
ödül fonksiyonu
Reward Hacking
ödül korsanlığıödül suistimaliödül istismarı
Specification Gaming
şartname suistimalispesifikasyon kurnazlığışartname korsanlığıspesifikasyon korsanlığı
Treacherous Turn
gizil kopuşihanet manevrası
Value Alignment
değer uyumudeğer hizalama
Value Learning
değer öğrenimideğer edinimi
Value-Loading Problem
değer yükleme problemi
Wireheading
özdoyum tuzağı
Teknik & Yönetişim
AI Governance
yapay zekâ yönetişimi
Capability Evaluation
beceri değerlendirmesi
Catastrophic Risk
felâket riski
Cognitive Enhancement
bilişsel geliştirme
Compute Cluster
işlem kümesi
Corrigibility
düzeltilebilirlik
Deceptive Alignment
aldatıcı uyumaldatıcı hizalama
Decisive Strategic Advantage
belirleyici stratejik avantaj
Differential Technological Development
farklılaştırılmış teknolojik gelişim
Genie
cin
Gradient Hacking
gradyan hilesi
Hardware Overhang
donanım fazlası
Infohazard
enformasyon tehlikesi
Instrumental Convergence
araçsal yakınsama
Inverse Reinforcement Learning
ters pekiştirmeli öğrenme
Mesa-Optimization / Mesa-Optimizer
alt düzey optimizasyonalt düzen optimizasyonu
Misalignment
yanlış uyum
Moore's Law
Moore yasasıMoore kanunu
Oracle
kâhinbiliciönbilici
Out-of-distribution Generalization
dağılım dışı genelleme
Race Dynamics
yarış dinamiklerirekabet dinamikleri
Red Teaming
kırmızı ekip testizafiyet analizisaldırı simülasyonu
Safe Exploration
güvenli keşif
Safety Benchmark
güvenlik kıstasıgüvenlik karşılaştırmasıgüvenlik ölçütü
Scalability
ölçeklenebilirlik
Singleton
tekil güç odağı
Sovereign
hükümranegemen
Strategic Foresight
stratejik öngörü
Takeoff SpeedSlow/Hard Takeoff
gelişim hızıgelişim ivmesi
Techlash
teknoloji tepkisiteknotepkitechlash
Whole Brain Emulation
bütün beyin emülasyonu
Farklı bir terim deneyin · Kategoriyi değiştirin
§ 03 / Yöntem
Çevirileri nasıl süzdük?
Üç aşamalı bir süreç. Tam liste açık kaynaklarla karşılaştırıldı, sonra elle taranarak süzüldü.
Bu sözlükte yapay zekâ alanının tamamını değil, doğrudan yüksek yetenekli, genel amaçlı modellere ilişkin terimleri topladık. İlk aşamada Claude ve ChatGPT'den destek alarak çekirdek terim listesini çıkardık. Ardından her terimin Türkçe karşılığını kendi süzgecimizden geçirip açık kaynaklardan doğruladık ve Google Trends verileriyle kullanım sıklıklarını ölçtük.
01
Çekirdek listenin çıkarılması
LLM desteğiyle alanın temel terimleri, alt dallar gözetilerek toplandı.
02
Kaynaklarla karşılaştırma
TBD, TÜBA, TDK ve Ethem Alpaydın sözlükleri tarandı. Kesişen ve ayrışan kullanımlar işaretlendi.
03
Sıklık & süzgeç
Google Trends ile kullanım ağırlığı ölçüldü; ardından her terim için birincil / ikincil karşılıklar ayrıldı.
Ortaya çıkan tabloyu yukarıda paylaştık. Şimdi ilgili kurumlarla iş birliği yaparak herkesin erişimine açık ortak bir sürüm yayımlamayı hedefliyoruz. Görüş ve katkılarınızı sitemizdeki iletişim sayfası aracılığıyla paylaşabilirsiniz. Teşekkür ederiz!
TBD · Bilişim Sözlüğü
TÜBA · Bilim Terimleri
TDK
Ethem Alpaydın
Google Trends
Bir terim eksik mi? Farklı bir karşılık mı öneriyorsunuz?
Terimler sözlüğü geliştirme aşamasında. Tek bir e-posta ile kelime ekleyebilir, daha iyi bir Türkçe karşılık önerebilirsiniz. Her öneri manuel olarak incelenir.